ભ્રામક જાહેરાતોથી સાવચેત રહેવું જરૂરી – નિરંજન દ્વિવેદી

અમદાવાદ। નરનારાયણ શાસ્ત્રી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ટેક્નોલોજી, ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ફોરેન્સિક સાયન્સ એન્ડ સાયબર સિક્યુરિટી, જેટલપુર ખાતે સોમવારે ‘ફોરેન્સાઇટ-2026’ ફોરેન્સિક સાયન્સ વીકનો પ્રારંભ થયો હતો. સંસ્થાના પ્રાચાર્ય પ્રોફેસર ડૉ. સૈલેશ અય્યરે જણાવ્યું હતું કે 21થી 25 સપ્ટેમ્બર દરમિયાન યોજાનારા આ કાર્યક્રમની થીમ “Beyond the Crime: Exploring the Science of Evidence” રાખવામાં આવી છે.
ઉદ્ઘાટન કાર્યક્રમના વિશિષ્ટ અતિથિ કન્ઝ્યુમર કન્ફેડરેશન ઑફ ઇન્ડિયાના રાષ્ટ્રીય મુખ્ય સચિવ નિરંજન દ્વિવેદી હતા. કાર્યક્રમની અધ્યક્ષતા સંસ્થાના કેમ્પસ ડાયરેક્ટર સંજય શર્માએ કરી હતી, જ્યારે વિભાગાધ્યક્ષ ડૉ. ગીતા ગુપ્તા અતિથિ તરીકે ઉપસ્થિત રહ્યાં હતાં. કાર્યક્રમમાં સંસ્થાના વિદ્વાન શિક્ષકગણ તેમજ મોટી સંખ્યામાં વિદ્યાર્થીઓ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. પ્રથમ દિવસના ફેકલ્ટી સંયોજક તરીકે ડૉ. કલ્પેશ સોલંકી અને સ્નેહ પુરોહિત રહ્યા હતા. આયોજનના વિવિધ સત્રોને સફળતાપૂર્વક સંચાલિત કરવામાં સુશ્રી પાટી, આરോമલ વેણુગોપાલ, ડૉ. ખુશ્બુ ગૌતમ, ડૉ. હરજીત સિંહ અને ડૉ. નીલમણિ શ્રીવાસ્તવ સહિત અન્ય ફેકલ્ટી સભ્યોનું મહત્વપૂર્ણ યોગદાન રહ્યું હતું. વિદ્યાર્થી સંયોજકોએ પણ સમગ્ર દિવસ દરમિયાન વ્યવસ્થાઓ સુચારુ રાખવામાં સહયોગ આપ્યો હતો.

પાંચ દિવસીય આયોજનના પ્રથમ દિવસના કાર્યક્રમો સવારે 9 વાગ્યાથી બપોરે 2 વાગ્યા સુધી યોજાયા હતા. તેમાં વિદ્યાર્થીઓને ફોરેન્સિક વિજ્ઞાનના વિવિધ ક્ષેત્રોથી પરિચિત કરાવવાની સાથે વ્યવહારુ તથા પ્રવૃત્તિ આધારિત શીખવાની તક આપવામાં આવી હતી. ઉદ્ઘાટન સમારોહમાં ફોરેન્સિક વિજ્ઞાનને વિજ્ઞાન, સત્ય અને ન્યાય વચ્ચેની મહત્વપૂર્ણ કડી તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. કાર્યક્રમમાં ખાસ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો કે ગુનાના સ્થળે છોડવામાં આવેલો કોઈપણ પુરાવો નાનો કે મહત્વહીન હોતો નથી. વૈજ્ઞાનિક, નિષ્પક્ષ અને વ્યવસ્થિત પરીક્ષણ દ્વારા સૂક્ષ્મમાં સૂક્ષ્મ પુરાવો પણ તપાસને મહત્વપૂર્ણ દિશા આપી શકે છે.
ઉદ્ઘાટન સમારોહની શરૂઆત જ્ઞાન, વિવેક અને વૈજ્ઞાનિક વિચારસરણીના પ્રતીક તરીકે દીપ પ્રાગટ્યથી કરવામાં આવી હતી. બી.એસસી. સેમેસ્ટર-7ની વિદ્યાર્થિની અદર્શિની સુરેશ દ્વારા સરસ્વતી વંદના રજૂ કરવામાં આવી હતી.
આયોજન દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓને ફોરેન્સિક વિજ્ઞાનનો વ્યવહારુ અનુભવ મળ્યો હતો. પ્રથમ દિવસની મહત્વપૂર્ણ વિશેષતાઓમાં Session + Hands-On Practical Trainingનો સમાવેશ થયો હતો. વિદ્યાર્થીઓને વિવિધ ફોરેન્સિક પ્રયોગશાળાઓમાં વિષય નિષ્ણાતોના માર્ગદર્શન હેઠળ વ્યવહારુ તાલીમ આપવામાં આવી હતી.
Crime Scene Management અને Trace Evidences અંગેનું તાલીમ સત્ર Physics Lab-03માં સુશ્રી પાટીના માર્ગદર્શન હેઠળ યોજાયું હતું. ત્યારબાદ Fingerprint Lab-02માં Fingerprints અને Questioned Documents વિષય પર આરോമલ વેણુગોપાલ દ્વારા તાલીમ આપવામાં આવી હતી. Biology Lab-01માં Forensic Biology અને DNA Fingerprinting અંગે ડૉ. હરજીત સિંહે વિદ્યાર્થીઓને માર્ગદર્શન આપ્યું હતું, જ્યારે Chemistry Lab-04માં Forensic Chemistry અને Toxicology અંગેનું તાલીમ સત્ર ડૉ. નીલમણિ શ્રીવાસ્તવ દ્વારા યોજાયું હતું.

આ સત્રોનો હેતુ વિદ્યાર્થીઓને માત્ર સૈદ્ધાંતિક માહિતી સુધી મર્યાદિત ન રાખીને ફોરેન્સિક તપાસમાં વૈજ્ઞાનિક અવલોકન, પુરાવાની ઓળખ અને વિશ્લેષણાત્મક વિચારસરણીના વ્યવહારુ મહત્વથી પરિચિત કરાવવાનો હતો.
ત્યારબાદ Crime Scene Lab-104માં Crime Scene Demonstrationનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. વિદ્યાર્થીઓને ગુનાના સ્થળને વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણથી જોવાની, ઉપલબ્ધ સંકેતોની ઓળખ કરવાની અને તેના આધારે તાર્કિક નિષ્કર્ષ સુધી પહોંચવાની પ્રક્રિયાથી પરિચિત કરાવવામાં આવ્યા હતા.
ફોરેન્સિક વિજ્ઞાનમાં ગુનાના સ્થળને એક ‘silent witness’ તરીકે જોવામાં આવે છે, જ્યાં વસ્તુઓની સ્થિતિ, પેટર્ન, ટ્રેસ અને અન્ય સૂક્ષ્મ સંકેતો તપાસ માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. આ પ્રવૃત્તિ દ્વારા વિદ્યાર્થીઓમાં observation, evidence recognition અને investigative reasoning જેવી ક્ષમતાઓ વિકસાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો.
આગળના તબક્કામાં Seminar Hallમાં Quiz Competition યોજાઈ હતી. તેમાં ફોરેન્સિક વિજ્ઞાનની સંકલ્પનાઓ, પુરાવાની વ્યાખ્યા, તપાસ પ્રક્રિયા અને વૈજ્ઞાનિક વિચારસરણી સાથે જોડાયેલા પ્રશ્નો દ્વારા વિદ્યાર્થીઓના જ્ઞાન અને તર્કશક્તિની ચકાસણી કરવામાં આવી હતી.
આ દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓ માટે Forensic Open Micનું પણ આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં તેમને ફોરેન્સિક વિજ્ઞાન સાથે જોડાયેલા પોતાના વિચારો, પ્રશ્નો અને અનુભવો રજૂ કરવાની તક મળી હતી. પ્રથમ દિવસના સમાપન પ્રસંગે વિદ્યાર્થીઓની સક્રિય ભાગીદારી અને ઉત્સાહની પ્રશંસા કરવામાં આવી હતી તથા ક્વિઝ સ્પર્ધામાં ઉત્કૃષ્ટ પ્રદર્શન કરનાર વિદ્યાર્થીઓને પુરસ્કારો આપવામાં આવ્યા હતા. આયોજનમાં સહયોગ આપનાર ફેકલ્ટી તથા વિદ્યાર્થી સંયોજકોના યોગદાનની પણ વિશેષ પ્રશંસા કરવામાં આવી હતી.
FORENSIGHT’26નો પ્રથમ દિવસ વિદ્યાર્થીઓ માટે ફોરેન્સિક વિજ્ઞાનને જોવા, સમજવા, પ્રયોગ કરવા, પ્રશ્નો પૂછવા અને વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણથી તેનું વિશ્લેષણ કરવાની તક લઈને આવ્યો હતો. કાર્યક્રમ દ્વારા એવો સંદેશ આપવામાં આવ્યો કે ફોરેન્સિક વિજ્ઞાન માત્ર પ્રયોગશાળા પૂરતો મર્યાદિત વિષય નથી, પરંતુ વૈજ્ઞાનિક પુરાવાઓના માધ્યમથી સત્ય સુધી પહોંચવાની એક જવાબદાર પ્રક્રિયા છે.
ઉદ્ઘાટન કાર્યક્રમના વિશિષ્ટ અતિથિ નિરંજન દ્વિવેદીએ ફોરેન્સિક સાયન્સ અને ગ્રાહક જાગૃતિ વચ્ચેના મહત્વપૂર્ણ સંબંધને રેખાંકિત કર્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે આજે ગ્રાહકો વિવિધ પ્રકારની જાહેરાતો અને દાવાઓથી પ્રભાવિત થાય છે. આવી સ્થિતિમાં કોઈપણ વસ્તુ અથવા સેવાની પસંદગી માત્ર આકર્ષક જાહેરાત જોઈને નહીં, પરંતુ તેની ગુણવત્તા, પ્રમાણિકતા, ઉપયોગિતા અને વાસ્તવિક તથ્યોના આધારે કરવી જોઈએ.
તેમણે ખાસ કરીને ભ્રામક જાહેરાતો પ્રત્યે ગ્રાહકોને સાવચેત રહેવાનો સંદેશ આપ્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે વૈજ્ઞાનિક તપાસ અને પુરાવા આધારિત અભિગમ ગ્રાહકને કોઈપણ ઉત્પાદન અંગે કરવામાં આવતા દાવાની વાસ્તવિકતા સમજવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે. ફોરેન્સિક વિજ્ઞાન માત્ર ગુનાની તપાસ પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ વૈજ્ઞાનિક પુરાવાઓના માધ્યમથી સત્ય અને તથ્યો સુધી પહોંચવાની એક મહત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયા છે.
દ્વિવેદીએ વિદ્યાર્થીઓને જણાવ્યું હતું કે તેઓ ફોરેન્સિક વિજ્ઞાનને માત્ર એક શૈક્ષણિક વિષય તરીકે ન જુએ, પરંતુ તેને સમાજ, કાયદો, ગ્રાહક અધિકારો અને વૈજ્ઞાનિક જાગૃતિ સાથે જોડીને સમજે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે જાગૃત ગ્રાહક તે છે, જે કોઈપણ દાવાને આંખ મીંચીને સ્વીકારવાને બદલે તેની પાછળ રહેલા તથ્યો અને પુરાવાઓને સમજવાનો પ્રયાસ કરે છે.
અધ્યક્ષસ્થાનેથી સંબોધન કરતાં કેમ્પસ ડાયરેક્ટર સંજય શર્માએ સંસ્થાની વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ અને કાર્યક્રમોની વિગતો આપતાં વિદ્યાર્થીઓના હિતમાં ચલાવવામાં આવતા વિવિધ કાર્યક્રમોની માહિતી આપી હતી. વિભાગાધ્યક્ષ ડૉ. ગીતા ગુપ્તાએ ‘ફોરેન્સાઇટ-2026’ના આયોજનની રૂપરેખા રજૂ કરી હતી તથા 21થી 25 સપ્ટેમ્બર દરમિયાન યોજાનારા વિવિધ કાર્યક્રમોની માહિતી આપી હતી.

કાર્યક્રમ દરમિયાન ફોરેન્સિક સાયન્સના વિવિધ ક્ષેત્રોમાં રહેલી સંભાવનાઓ તેમજ તેમાં વિદ્યાર્થીઓની ભૂમિકા અંગે પણ ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. આયોજન દ્વારા વિદ્યાર્થીઓમાં વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ, પુરાવા આધારિત વિચારસરણી અને સામાજિક જાગૃતિ વિકસાવવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.
સંસ્થાના પરિસરમાં યોજાયેલા આ કાર્યક્રમ દ્વારા ફોરેન્સિક વિજ્ઞાનને ગુના સંશોધન ઉપરાંત ગ્રાહક જાગૃતિ અને પુરાવા આધારિત નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા સાથે જોડવાનો સંદેશ આપવામાં આવ્યો હતો.
ઉદ્ઘાટન કાર્યક્રમમાં વિશિષ્ટ અતિથિ નિરંજન દ્વિવેદીનું સ્વાગત કરવામાં આવ્યું હતું અને સ્મૃતિચિહ્ન અર્પણ કરીને તેમનું અભિવાદન કરવામાં આવ્યું હતું. કાર્યક્રમનું સંચાલન તથા આભારવિધિ સુશ્રી ઇશિકા ઝાએ કરી હતી.
FORENSIGHT’26નો પ્રથમ દિવસ આ જ વૈજ્ઞાનિક જિજ્ઞાસા, પુરાવા આધારિત વિચારસરણી અને ન્યાય પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા સાથે સંપન્ન થયો હતો.