રાવણદહનની સાથે પોતાની અંદરની બુરાઈઓનો પણ અંત કરીએ
– લય દ્વિવેદી
દશેરા એટલે કે વિજયાદશમી ભારતીય સંસ્કૃતિ, આસ્થા અને નૈતિક મૂલ્યોનું પ્રતીક પર્વ છે. આ તહેવાર આપણને સંદેશ આપે છે કે અસત્ય ગમે તેટલું શક્તિશાળી કેમ ન દેખાતું હોય, અંતે વિજય સત્યનો જ થાય છે. બુરાઈ ગમે તેટલી પ્રભાવશાળી કેમ ન હોય, પરંતુ સારાઈ સામે તેને પરાજિત થવું જ પડે છે. દશેરો માત્ર રાવણના પૂતળાનું દહન કરવાનો અવસર નથી, પરંતુ પોતાની અંદર છુપાયેલા અહંકાર, ક્રોધ, લોભ, મોહ, ઈર્ષ્યા અને અન્યાય જેવી બુરાઈઓને દૂર કરવાનો સંકલ્પ લેવાનો મહાપર્વ પણ છે.
ભારતીય પરંપરામાં વિજયાદશમીનું વિશેષ ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્ત્વ છે. માન્યતા અનુસાર, ભગવાન શ્રીરામે આ જ દિવસે રાવણનો વધ કરીને અધર્મ પર ધર્મની વિજય સ્થાપિત કરી હતી. બીજી તરફ, ધાર્મિક પરંપરાઓમાં આ પર્વ માતા દુર્ગાએ મહિષાસુર પર વિજય પ્રાપ્ત કર્યો હતો તેની ઉજવણી રૂપે પણ મનાવવામાં આવે છે. બંને પ્રસંગો એ વાતનું પ્રતીક છે કે જ્યારે અન્યાય અને અત્યાચાર પોતાની સીમાઓ પાર કરી જાય છે, ત્યારે ધર્મ, સાહસ અને સત્યની શક્તિ તેમનો અંત લાવે છે.
દર વર્ષે દશેરાના અવસરે દેશભરમાં રાવણ, કુંભકર્ણ અને મેઘનાદનાં પૂતળાંનું દહન કરવામાં આવે છે. આ આયોજન જોવા માટે હજારો લોકો એકત્રિત થાય છે. આતશબાજી અને ઉત્સવની વચ્ચે વાતાવરણ આનંદમય બની જાય છે. પરંતુ આપણે એ પણ વિચારવું જોઈએ કે શું માત્ર પૂતળું બાળવાથી સમાજની બુરાઈઓનો અંત આવી શકે છે? વાસ્તવિક પરિવર્તન ત્યારે જ આવશે, જ્યારે દરેક વ્યક્તિ પોતાના વર્તનમાં સકારાત્મક પરિવર્તન લાવવાનો પ્રયાસ કરશે.
રાવણ વિદ્વાન, શક્તિશાળી અને અનેક ગુણોથી સંપન્ન હતો, પરંતુ તેનો અહંકાર, અયોગ્ય આચરણ અને અન્યના અધિકારો પ્રત્યેનો અનાદર તેના પતનનું કારણ બન્યાં. આ પ્રસંગ આજે પણ પ્રાસંગિક છે. જ્ઞાન, પદ, ધન અને શક્તિ ત્યારે જ સાર્થક છે, જ્યારે તેનો ઉપયોગ સમાજના કલ્યાણ અને માનવતાની સેવા માટે કરવામાં આવે. જો તેનો ઉપયોગ બીજાઓને દબાવવા, અપમાનિત કરવા અથવા પોતાના સ્વાર્થની પૂર્તિ માટે કરવામાં આવે, તો અંતે તેનું પરિણામ વિનાશકારી બની શકે છે.
વર્તમાન સમયમાં સમાજ અનેક પડકારોનો સામનો કરી રહ્યો છે. ભ્રષ્ટાચાર, છેતરપિંડી, સાયબર ગુનાઓ, સામાજિક ભેદભાવ, મહિલાઓ સામે હિંસા, નશાની લત અને પર્યાવરણનું પ્રદૂષણ જેવી સમસ્યાઓ સામાજિક વિકાસમાં અવરોધરૂપ છે. ખોટી માહિતીનો પ્રસાર, ઑનલાઇન છેતરપિંડી અને પરસ્પર વૈમનસ્ય પણ સમાજની શાંતિને અસર કરી રહ્યાં છે. આવા સમયે દશેરાનો સંદેશ વધુ મહત્ત્વનો બની જાય છે. આપણે સંકલ્પ લેવો જોઈએ કે ન તો પોતે ખોટાં કામ કરીશું અને ન તો અન્યાયને સમર્થન આપીશું. કોઈની સાથે છેતરપિંડી નહીં કરીએ, નબળા વ્યક્તિનું શોષણ નહીં કરીએ અને કોઈ પણ સંજોગોમાં સત્ય તથા પ્રામાણિકતાનો માર્ગ નહીં છોડીએ.
પરિવારમાં બાળકોને ભગવાન શ્રીરામના આદર્શો, મર્યાદા, માતા-પિતા પ્રત્યે આદર, કર્તવ્યનિષ્ઠા અને સામાજિક જવાબદારીનું શિક્ષણ આપવું પણ જરૂરી છે. બાળકોની સામે આપણું આચરણ જ તેમના માટે સૌથી મોટી પાઠશાળા છે. જો આપણે પોતે સત્ય બોલીશું, નિયમોનું પાલન કરીશું અને બીજાના અધિકારોનો આદર કરીશું, તો આવનારી પેઢી પણ આ મૂલ્યો અપનાવશે.
દશેરો આપણને એ પણ શીખવે છે કે વિજય માત્ર કોઈ વ્યક્તિ કે સમુદાયનો નહીં, પરંતુ સત્ય, ન્યાય અને માનવતાનો થવો જોઈએ. સમાજમાં જાતિ, ધર્મ, ભાષા અને પ્રદેશના આધારે ભેદભાવ કરવાને બદલે પરસ્પર આદર, સહયોગ અને ભાઈચારાની ભાવનાને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ. આપણે સમજવું પડશે કે કોઈ પણ સમાજની વાસ્તવિક શક્તિ તેના નાગરિકોના ચારિત્ર્ય, નૈતિકતા અને એકતામાં રહેલી છે. જ્યારે નાગરિકો પોતાના અધિકારોની સાથે પોતાની ફરજો પ્રત્યે પણ જાગૃત હોય છે, ત્યારે મજબૂત અને સમૃદ્ધ રાષ્ટ્રનું નિર્માણ થાય છે.
તહેવારોની ખુશીઓ ત્યારે જ સાર્થક બને છે, જ્યારે તેના આયોજનથી પર્યાવરણ અને જાહેર આરોગ્યને નુકસાન ન પહોંચે. રાવણદહન દરમિયાન પ્રદૂષણ ઓછું કરવા, ધ્વનિ સંબંધિત નિયમોનું પાલન કરવા, પ્લાસ્ટિકના ઉપયોગથી બચવા અને આયોજન સ્થળની સ્વચ્છતા જાળવવા પર વિશેષ ધ્યાન આપવું જોઈએ. બાળકો અને વૃદ્ધોની સુરક્ષાનું ધ્યાન રાખવું પણ જરૂરી છે.
દશેરો આપણને યાદ અપાવે છે કે જીવનમાં મુશ્કેલીઓ અને પડકારો આવતા રહે છે, પરંતુ ધીરજ, સાહસ, વિવેક અને સત્યના માર્ગે ચાલીને તેમનો સામનો કરી શકાય છે. ભગવાન શ્રીરામનું જીવન મર્યાદા, કર્તવ્ય અને આદર્શ આચરણની પ્રેરણા આપે છે.
આ વિજયાદશમીએ આપણે માત્ર રાવણના પૂતળાનું દહન ન કરવું જોઈએ, પરંતુ પોતાની અંદર રહેલી બુરાઈઓને ઓળખીને તેમને દૂર કરવાનો સંકલ્પ પણ લેવો જોઈએ. જો દરેક વ્યક્તિ પોતાના જીવનમાં પ્રામાણિકતા અપનાવે, બીજાઓ પ્રત્યે સંવેદનશીલ બને અને સમાજના હિતમાં કાર્ય કરે, તો નિશ્ચિતપણે વધુ સારા સમાજનું નિર્માણ શક્ય છે.
દશેરાનો વાસ્તવિક ઉત્સવ ત્યારે જ સાર્થક થશે, જ્યારે આપણે અસત્યના સ્થાને સત્ય, ઘૃણાના સ્થાને પ્રેમ, અન્યાયના સ્થાને ન્યાય અને અહંકારના સ્થાને વિનમ્રતા અપનાવીશું. આ જ વિજયાદશમીનો શાશ્વત સંદેશ છે અને આ જ આદર્શ સમાજના નિર્માણનો આધાર પણ છે.
સત્ય, ધર્મ અને સદ્ભાવનાની વિજયના પ્રતીક વિજયાદશમી પર્વની સૌને હાર્દિક શુભકામનાઓ.
